Nic Ad Nic Ad
Nic Ad Nic Ad
लघुवित्त संकट

‘लघुवित्तलाई औँला देखाएर ऋण तिर्दिनँ भन्नु गलत हो’

दिउँसो नभेटिने, फोन अफ गर्ने, अनि राति नगएर के गर्नु ?
बिहीबार, फागुन ११, २०७९

काठमाडौँ– न्यून आय भएका घरपरिवारलाई सानातिना आर्थिक गर्जो टार्न वा उत्पादनमूलक काममा लगानी गर्न जनतालाई सहायता दिने उद्देश्यले विगत ३० वर्ष अघिदेखि लघुवित्त संस्थाहरू सञ्चालनमा छन् ।

सरकारले जुन उद्देश्य, मर्म र भावनाका साथ लघुवित्तहरू खोलेको हो, त्यसअनुसार चल्न नसकको गुनासो आउन थालेका छन् ।

लघुवित्त संस्थाहरूले मुलुकको गरिबी निवारण गर्न र वित्तीय पहँुच पुर्‍याउन खेलको महत्वपूर्ण योगदान पनि छ । तर, पछिल्लो समय लघुवित्तकै कारण ग्रामीण क्षेत्रका विशेष गरी महिला पीडित बनेको समाचार बाहिरिइरहेका छन् ।

लघुवित्तहरूले सेवा शुल्क, चर्को ब्याज र किस्ता असुल्न मालसामान नै उठाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको लघुवित्त पीडितहरूको गुनासो छ । लघुवित्तबाट ऋण लिने परिवार नै तहसनहस बन्ने अवस्थामा पुगेका छन् ।

यस्तो अवस्था हुनु राज्यको नियमनकारी निकाय वा स्वयं संस्था आफँै हो ? लघुवित्तको कमजोरी कहाँ कसरी भयो ? लघुवित्तमा देखिएको वर्तमान समस्या समाधान गर्न लघुवित्त र सरकारले कस्तो कदम चाल्दै छ भन्ने विषयमा न्युज एजेन्सी नेपालले लघुवित्त बैंकर्स संघका निवर्तमान अध्यक्ष तथा विजय लघुवित्तका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत वसन्त लम्सालसँग कुराकानी गरेको छ ।

उनले राष्ट्र बैंकले लघुवित्तको आवश्यकता नहेरी एकैपटक धेरै लघुवित्तको लाइसेन्स दिँदा अहिलेको समस्या आएको बताए । लघुवित्तले ऋण असुलीको नाममा घरका भाँडाकुँडा र सरसामान नै उठाउनु गलत भएको भन्दै लघुवित्त करेक्सन भएर अगाडि बढ्न आवश्यक रहेको पनि बताए ।

उनै लम्सालसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंशः

पछिल्लो समय देखिएको लघुवित्तको समस्याको वास्तविकता के हो ?

पछिल्लो समय लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरूसँग जोडिएको समस्या धेरै विषयवस्तुसँग जोडिएको समस्या हो । सबैभन्दा पहिला मुलुकको पछिल्लो आर्थिक अवस्था हो । जसमा आर्थिक मन्दी हो । विश्व नै आर्थिक मन्दीमा छ । त्यसको चपेटामा नेपाल पनि पर्छ ।

उद्योग व्यवसायमा समेत प्रभाव परेकाले व्यापारमा समेत मन्दी देखिएको छ । विगतमासय रुपैयाँको व्यापार गर्नेहरूले पनि १० रुपैयाँ व्यापार गरेर बस्न बाध्य छन् । आर्थिक रूपमा सबै मानिसहरू समस्यामा छन् ।

आर्थिक चक्रमा यस्तो हुन्छ । कोभिड महामारीपछि आर्थिक समस्याको प्रभाव र रुस र युक्रेन युद्धको प्रभावका कारण पनि समस्या भएको छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएका ऋणीहरूलाई आफ्नो व्यापार व्यवसाय चलाउन गाह्रो छ । ऋण तिर्नैपर्ने छ । बैंकले व्यवसाय चलेको छैन भनेर ऋण उठाउन छोड्दैन । ऋण उठाउन जाँदा अहिलेको अवस्थामा आएको हो ।

लघुवित्तको हकमा सञ्चालनमा कमीकजोरी र एउटा व्यक्तिलाई धेरै लघुवित्तले ऋण दिएको कर्जा सूचना केन्द्रको डाटा थिएन । कुनै पनि व्यक्तिले कतैबाट पनि ऋण लिएको छैन भनेपछि लघुवित्तले ऋण दिने प्रचलन भयो । त्यो कारणले पनि अहिले धेरै संस्थाले एउटै व्यक्तिलाई ऋण दिएको अवस्था छ ।

त्यसले मल्टिपल ल्यान्डिङ भएर एउटै व्यक्तिलाई ऋणको भार धेरै भएको देखियो । यो विषयमा लघुवित्त संस्थागत र व्यक्तिगत रूपमा कमजोरी भयो । पछिल्लो समय अर्थतन्त्रमा संकट देखिएकाले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ‘ऋण तिर’ भन्नु स्वाभाविक हो ।

पैसाको अभाव भइरहेको अवस्थामा व्यक्तिहरूसँग ऋण उठाउन खोज्दा समस्या भयो । ग्राहकले धेरै लघुवित्त संस्थासँग ऋण लिएकाले सबैले फोन गरेर ऋण उठाउन ताकेता गर्दा समस्या आयो । त्यस्ता ऋणीहरू कहाँ गएर यो ऋण नतिर्न पाए हुने थियो भनेर अहिले लघुवित्त संघर्ष समिति र मिडियामा गएर भन्ने गरेको देखिएको हो ।

विगतमा लघुवित्तहरूले गर्दै आएको कमजोरी र अहिले भइरहेको आर्थिक मन्दीका कारण सिर्जना भएको समस्या हो यो । 

लघुवित्त संस्थाहरूमा आएका समस्याको जड के हो, यो कसरी आयो ?

समस्या आउनुमा लघुवित्त संस्थाहरू नै जिम्मेवार छौँ । संस्थागत रूपमा लघुवित्त धेरै भएर पनि होला । तर त्यसको करेक्सनको सुरुआत भएको छ । मर्जरका कारण संस्थाहरू कम हुँदै गएका छन् । दर्ताको प्रक्रियाका कारण पनि संस्था धेरै भए । त्यसपछि जसरी लघुवित्त संस्थाहरू सञ्चालनमा आए, तत्काल नाफा ल्याउने प्रतिस्पर्धा पनि रह्यो ।

तर, नियम कानुनभित्र रहेरै त्यो काम भयो । धेरै लगानी गरेर धेरै नाफा गर्छु भन्ने कुरा कानुनविपरीत होइन । लघुवित्तको ब्याजदर, सेवा शुल्क नियमनकारी निकायले तोकेको गर्ने र तत्काल नाफा कमाउने रफ्तारमा जाँदा समस्या आएको हो । 

त्यस्तै, लघुवित्तको सदस्य भएर ऋण लिने व्यक्तिहरूले पनि बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट लिने ऋणको विषयमा जानकारी नलिएकाले समस्या देखिएको हो । लघुवित्त सामूहिक ऋणमा चल्ने हो, तर अहिले एकले अर्काको जमानी बस्दैन । एक जना ऋण तिर्न नसकेर भागिदिँदा समग्र समूहमा समस्या देखिएको छ ।

यी सबै समस्या अर्थतन्त्रमा समस्या परेका बेला देखिएका कारण बाहिर देखिएका हुन् । विगतमा पनि यस्ता समस्या नभएको होइन ।

लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरू जुन मूल्य र मान्यतामा चल्नुपर्ने हो, त्यसविपरीत चल्न खोज्दा यस्तो समस्या आएको हो ?

लघुवित्तहरू जुन मूल्य र मान्यतामा चल्नुपर्ने थियो, त्यसरी नचल्दा पनि समस्या आएको हो । लघुवित्त संस्था मापदण्डभन्दा बाहिर गएर चल्न खोजेको कुरा हामी स्वीकार गर्छौँ । लघुवित्तले ऋणीहरूलाई वित्तीय साक्षरता दिनुपर्ने, सचेत बनाउनुपर्ने नियम छ । त्यो नियमविपरीत धेरै बाहिर पनि गएको होइन । तर लघुवित्तले गर्नुपर्ने काउन्ट सेलिङमा कमी भएको हो ।

अहिले ऋणीहरू धेरै कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्न चाहँदैनन् । छिटो काम चाहिन्छ । अहिलेको युवा पुस्ता प्रक्रिया पूरा गर्नुभन्दा लघुवित्तलाई नै गाली गर्छ । लघुवित्तहरूले ऋण दिन कडाइ गर्न थाल्यो भने लघुवित्तले ऋण नै दिँदैन भनेर विरोध सुरु हुन्छ । संस्थाले ऋण दिन पनि विभिन्न प्रक्रिया देखाएर बिनाकारण दुःख दिन्छ भन्ने समस्या आउँछ । दियो भने सजिलै किन दिएको भनेर प्रश्न गरिन्छ । यो समस्यामा लघुवित्त र ऋण लिनेहरू दुवैको कमजोरी छ । 

लघुवित्त संस्थाहरूमा समस्या आउनुमा राष्ट्र बैंकको नियमनमा कमजोरी भएर हो वा संस्थाहरू स्वनियमन हुन नसकेर हो ?

लघुवित्तको सिद्धान्त स्वनियमनमा बस्ने हो । स्वनियमनमा पनि बस्छौँ । स्वनियमनमा बस्न नसकेको होइन । तर, कुनै एउटा व्यक्तिले १५ लाख ऋण लग्यो । त्यो राष्ट्र बैंकको नियमनभन्दा फरक हो । यसमा प्रश्न आउँछ ।

लघुवित्तमा विगतमा कर्जाको डाटाबेस थिएन । कुनै एउटा महिला आएर समूहमा बसिन् । कतैबाट ऋण लिएको छ भनेर सोध्दा छैन भन्छिन् । उनले लिएको कर्जाको डाटा हेर्ने माध्यम लघुवित्तसँग थिएन । त्यस्तो अवस्थामा एकजना ऋणीले कतै ऋण लिएको छैन भन्दै धेरै संस्थाहरूमा ऋण लिने गरेको देखियो ।

तर, ऋण लिने व्यक्तिले लघुवित्तलाई अन्य संस्थाबाट ऋण लिएको विषयमा जानकारी दिएन । त्यसैले लघुवित्तको सिस्टमले लघुवित्तमा ऋण लिन आउने ग्राहकले अन्य संस्थाबाट लिएको ऋणको डाटा लिन अहिले पनि सक्दैन ।

कर्जा सूचना केन्द्रमा हेर्दा एउटा व्यक्तिले १५ वटा संस्थाबाट ऋण लिएको देखिएको छ । विगतमा त्यस्तो थिएन । लघुवित्त संस्थाहरू स्वनियमनमा बस्न चाहँदा चाहँदै पनि थाहा नपाएर बस्न नसकेको हो ।

सबै लघुवित्त स्वनियमनमा बसेका छन् भन्ने होइन । कसैले आँखा चिम्लेको पनि होला । स्वनियमन भनेको नैतिकता हो, सबैमा नैतिकता नहुन सक्छ ।

त्यस्तै राष्ट्र बैंकले पनि सबैलाई नियमन गर्न नसकेको हो । ऋणीले कति संस्थामा ऋण लिएको छ भन्ने डाटा राष्ट्र बैंक र लघुवित्तसँग नभएपछि नियमन भएन । पछिल्लो समय डाटा आएपछि थाहा भयो । अहिले पनि कर्जा सूचना केन्द्र प्रभावकारी छैन । 

अहिलेको समस्या आउनुमा लघुवित्त संस्थाहरूको कुनै दोष छैन भनेर कसरी भन्न सकिन्छ ?

पछिल्लो समय लघुवित्त खारेज गर्न माग भइरहेको छ । लघुवित्त संस्था खारेज र संस्थाको ऋण मिनाहा हामीले गर्ने होइन । एउटा संस्थाले मिनाहा गर्न सक्दैन । यस्ता विषय हामीसँग सरोकार भएको विषय होइन । खारेज गर्ने भए नेपाल सरकारले गर्नुपर्छ ।

लघुवित्त संस्था आवश्यक नभए सरकारले त्यहीअनुसार वित्तीय नीति बनाउनुपर्‍यो । सरकारले लघुवित्त संंस्था खारेज गरेर कसलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हो । ग्रामीण क्षेत्रमा लघुवित्त नभएको स्थानमा मिटरब्याज चलिरहेको छ । विगतको जस्तो साहु महाजन जस्तै मिटरब्याजीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्‍यो ।

लघुवित्त संस्थाहरूले नेपालमा गरिबी अन्त्य गर्न ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच पुर्‍याउन काम गरेको ४० वर्ष भयो । अहिलेसम्म धेरै समस्या थिएन । अहिले अर्थतन्त्रमा मन्दीका कारण समस्या आएको हो ।

नेपालभरका ६० लाख नागरिकलाई बैंकिङ पहुँचमा यसैले जोडेको छ । ३३ लाखलाई ऋण प्रवाह गरेर व्यवसायी बनाएको छ । महिलाहरूलाई उद्यमशील बनाएर वित्तीय साक्षरता दिँदै अगाडि बढाएको छ । लघुवित्तले हजारौँ मानिसलाई सफल बनाएका उदाहरण छन् ।

पछिल्लो समय लघुवित्तका कारण घरबाट भाग्नुपर्ने अवस्था आयो भन्नुभएको छ । त्यस्तो अवस्था किन आयो ? त्यो अवस्था ऋणी आफैँले पनि बनाएको हो । ऋण धेरै भएर तिर्न नसक्ने अवस्था भएपछि रुन्छन् ।

घर छाड्ने र आत्मदाहाको बाटो रोज्ने भन्दा पनि समस्याको समाधानतर्फ सबै केन्द्रित हुनु आवश्यक छ । आत्महत्या गर्नु दुभाग्यपूर्ण र नराम्रो कुरा हो ।

लघुवित्त संस्थामा भएका विकृतिलाई सुधार गर्ने हो । संस्था बन्द गर्ने विषय तत्काल समस्याको समाधान होइन । 

लघुवित्तका कर्मचारीहरूले ऋणीहरूको घरमा गएर विभिन्न यातना दिएका घटना आएका छन् ? कर्मचारीहरूलाई मध्यराति १२ बजेसम्म ऋण उठाउन पठाउनुहुन्छ ? 

ऋणीहरूको घरमा गएर लघुवित्तले ताल्चा लगाउने, घरको समान जफत गर्नु गलत हो । कुनै पनि लघुवित्तले गरेको छ भने पनि गलत हो ।

लघुवित्तहरूले कर्मचारीहरूलाई त्यस्तो गराउनुहुँदैन । हामीले लघुवित्तका कार्यकारी निर्देशकहरूलाई भनेका छौँ । यदि विगतमा भएका छन् भने पनि तत्काल बन्द गर्न गर्न निर्देशन नै गरेका छौँ ।

किस्ता उठाउने विषयमा बिहान १० बजेदेखि ५ बजेसम्म भेट हुँदैन । फोन स्विच अफ गर्छ, त्यसलाई के गर्ने ? अफिस समयमा ऋणी घरमा भेट नहुँदा बेलुका कर्मचारी उसको घरमा गएको हुन सक्छ ।

ऋणीहरूले कार्यालय समयमा सम्पर्कमा रहनुभयो भने मध्यराति किस्ता उठाउन जाने कसैको रहर हुँदैन । ११ बजेसम्म घरमा ग्राहक आउँछ र कुरा गर्न बसेको हो, नराम्रो नियतले बसेको नहुन सक्छ । हामीले त्यो दृष्टिकोणमा पनि हेर्नुपर्छ । त्यसरी जानु रहर नभएर बाध्यता हो । 

लघुवित्तहरूले ऋणीबाट बढी सेवा शुल्कबापत लिएको १ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ फिर्ता गर्ने सहमति गर्नुभयो, के हो वास्तविकता ?

सेवा शुल्कको व्याख्या र दृष्टिकोण फरक हो । राष्ट्र बैंकको निर्देशनलाई लघुवित्तले बुझेको र राष्ट्र बैंकको बुझाइ फरक भएकाले यस्तो भएको हो । त्यसमा केही विषयमा नियमनविपरीत गरेको भन्ने विषय स्वीकार गर्छु ।

तर, जुन रूपमा बाहिर आएको छ, त्योचाहिँ होइन । सरकार र लघुवित्तबीच रकम फिर्ता गर्ने विषय सत्य हो । लघुवित्तले सदस्यलाई केही सहुलियत दिने भनेर फिर्ता गर्ने विषय भएको हो ।

तर, नियमविपरीत उठाएका कारण पैसा फिर्ता गर्नुपरेको भनी गरिएको टिप्प्णी कसरी व्याख्या गर्ने भन्ने कुरा हो । 

लघुवित्तमा देखिएको समस्या लघुवित्त आफ्नै कारण र राष्ट्र बैंकले धेरैलाई लाइसेन्स दिँदा निम्तिएको समस्या भन्न मिल्छ ?

लघुवित्त संस्थामा समस्या आउनुको सुरुआत धेरै संस्था खोल्न लाइसेन्स दिनु पनि हो । लाइसेन्स दिँदा धेरै संस्था दर्ता भए । नयाँ–नयाँ क्षेत्रका लगानीकर्ता आए । लघुवित्तको मर्म बुझ्नेभन्दा फरक लगानीकर्ताको प्रवेश भयो ।

समस्या आउनुमा एउटा मात्रै फ्याक्टर होइन । नाफा मात्रै खोज्ने लगानीकर्तालाई लघुवित्तको लाइसेन्स दिएर पनि हुन सक्छ । लाइसेन्स दिँदा पनि संस्थाको गुणस्तर हेरिएन ।

त्यसरी खोलिएका लघुवित्तहरू नाफामा मात्रै केन्द्रित भए । १ वर्षभित्रै लघुवित्त नाफामा आउनुपर्छ भन्ने उद्देश्य लगानीकर्तामा हुँदा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढ्ने पक्ष पनि एक हो । समस्या आउनुमा एउटा मात्रै पक्षको कारण छैन ।

अब कसरी अगाडि बढ्न सकिन्छ, लघुवित्तप्रति विश्वास गुम्ने खतरा बढ्ने देख्नुभएको छैन ?

मुलुक यतिबेला आर्थिक मन्दीको चरणमा छ । सबै व्यवसाय चुनौतीपूर्ण अवस्थामा छ । आर्थिक गतिविधि धेरै कम छन् । त्यसकारण अब बाँच्ने र बचाउने सिद्धान्तमा अगाडि बढ्नुपर्छ ।

लघुवित्त संस्थाहरू चल्नुपर्छ । सबै ऋण मिनाहा, ब्याज छाडेर संस्था चल्दैन । एउटा ऋणीले पैसा तिरेन भने निक्षेपकर्तालाई पनि पैसा दिन सकिदैन । त्यस्तो भयो भने बैंकिङ प्रणाली ध्वस्त हुन्छ ।

अहिले उत्पन्न भएका समस्यालाई गहन रूपमा हेरर समाधान गर्न सकिने गर्ने र नसकिनेलाई राज्यको कुनै कोषबाट समाधान गर्नुपर्छ । ऋणीलाई किस्ता तिर्न समय दिने हो ।

विगतमा लघुवित्तबाट ऋणको दुरुपयोग भयो । संस्थाले पनि नियमन गरेन । ऋण लिनेहरूले पनि सहज रूपमा अर्को ठाउँमा प्रयोग गरे । अब ऋणीले पनि ऋणको दुरुपयोग गर्दिनँ भनेर आउँदा समस्या समाधान हुन्छ । 

हामीले धैर्य गर्ने, सम्भावना के छ, कसरी अगाडि बढ्न सकिन्छ भनेर संस्था र व्यक्तिहरू पनि विकल्प खोज्न जरुरी छ ।

संस्थालाई किन पैसा दिएको भनेर औँला देखाएर ऋण र ब्याज तिर्दिनँ भन्न थालियो भने राम्रो हुँदैन ।

अबको समाधान भनेको ऋण तिर्ने समय थप गर्ने र अप्ठ्यारो परेकालाई सहजीकरण गर्नु हो । त्यो गर्न लघुवित्तहरू तयार छन् ।

पछिल्लो समय लघुवित्तका समस्या बाहिर आएसँगै विश्वास गुम्ने अवस्था देखिएको छ । कतिपयले लघुवित्त संस्था नबुझेर नै धारणा बनाएको पाइएको छ ।

सांसदहरूले समेत संसद्मा बोल्न थाल्नुभएको छ । सबैलाई लघुवित्तको विषयमा बुझाउन आवश्यक देखिएको छ । लघुवित्तले ३६ प्रतिशत ब्याज लियो भन्ने गरिएको छ । त्यो हुनै सक्दैन । प्रमाण भए राष्ट्र बैंकमा उजुरी दिन आग्रह छ । 
 

प्रकाशित मिति: बिहीबार, फागुन ११, २०७९  १५:२४
प्रतिक्रिया दिनुहोस्