भाद्र १, २०७९ बुधबार | Thu Aug 18 2022

श्रीलंका संकट

श्रीलंकाको अर्थतन्त्र के कारण ध्वस्त भयो ?



काठमाडौँ– सोमबार प्रमुख सञ्चार माध्यमका सम्पादकसगँको छलफलमा नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले सरकारको गतिविधिका कारण नेपालको आर्थिक स्थिति पनि श्रीलंकाकै जस्तो संकटग्रस्त हुन सक्ने देखिएको बताएका छन् ।

उनले बजेट निर्माणमा अनधिकृत व्यक्तिको संलग्नता र हतियार खरिदमा बजेट विनियोजन जस्ता विषयले श्रीलंकाकै स्थितिमा पु¥याउने संकेत देखाएको बताए ।

अर्थमन्त्रीको पृष्ठपोषणमा वा हतियार खरिद प्रकरणमा चलाइने गरिएका कुरा र पृष्ठभागबाट गरिएको समर्थनले यो विषय त्यति सहज छैन भन्ने देखाउने बताउँदै उनले भने, ‘त्यसको प्रभाव कम्तीमा हामी श्रीलंकासम्म पुग्ने नै लक्षण देखिन्छ । त्यस भन्दा अगाडि बढ्न पनि सक्छ । यो अधोगतिमा ब्रेक लगाइन भने त्यो भन्दा उधो खस्न सक्छ ।’

यो उनको मात्र संकेत होइन् राजनीतिज्ञदेखि अर्थशास्त्रीले नेपालको अर्थतन्त्र श्रीलंकाको बाटो उन्मुख भएको नबताएका होइनन् । आजको यो लेखमा हामी नेपालको अर्थतन्त्रको अवस्था, विश्लेषण गर्ने छैनौँ तर श्रीलंका कसरी यो अवस्थामा आइपुग्यो भनेर चर्चा गर्नेछौँ ।

श्रीलंकाका प्रधानमन्त्रीले गत महिनाको अन्त्यमा घोषणा गरेका थिए– देशको अर्थतन्त्र तहसनहस भईसकेको छ । उनले यो घोषणा गरिनसक्दा श्रीलंकासँग खाना र इन्धनको लागि तिर्ने पैसा समेत थिएन । त्यस्ता अत्यावश्यक वस्तुको आयात तिर्न नगदको अभाव भइसकेको थियो । इन्धनको पैसा तिर्न छिमेकी राष्ट्र भारत, चीन र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषसँग ऋण सहयोग मागिरहेको अवस्था थियो । उनले घोषणा गर्नु अघि नै श्रीलंकामा आर्थिक संकट देखिइ सकेको थिए । परीक्षामा प्रयोग हुने कागज किन्न नसकेर विद्यार्थीहरुको परीक्षा रोकिएको थियो ।

यो औपचारिक घोषणा अघि नै श्रीलंका ऋणको चंकुलमा फसेर आर्थिक धरासायी भईसकेको थियो । मे महिनामा पदभार ग्रहण गरेका प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमासिङ्घेले उधोगतिमा बढिरहेको अर्थतन्त्रलाई सुधारोन्मुख बनाउन महत्वपूर्ण कार्यमा जोड दिइरहेका थिए ।

यसको बाबजुत पनि श्रीलंकाको अर्थतन्त्रमा कुनै सुधार नदेखिएपछि उनको र राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेको सरकारी निवास नै प्रदर्शनकारीले शनिबार कब्जा गर्न पुगे । अन्तत उनीहरु राजीनामा गर्न सहमत भएका छन् ।

श्रीलंकाली नागरिक इन्धन किन्नकै लागि घण्टौं लाइनमा बस्नु पर्ने बाध्यता छ । यसको लागि उनीहरुले केही छाक खानासमेत बिर्सिसकेका छन् । यो उनीहरुको कल्पनाभन्दा बाहिरको कुरा थियो । केही महिना अघिसम्म अर्थतन्त्र सामान्य गतिमा बढिरहेको थियो ।

यो संकट कत्तिको गम्भीर छ ?

सरकारको पछिल्लो विवरण अनुसार ५१ अर्ब अमेरिकी डलर ऋण तिर्न बाँकी छ भने श्रीलंका त्यो ऋणको ब्याज समेत तिर्न अब असमर्थ भएको छ । व्यापार घाटाको विषयमा यहाँ चर्चा गर्नु उत्तम हुने छैन ।

त्यसो त श्रीलंकाको प्रमुख आर्थिक स्रोत नै पर्यटन हो । कोरोना भाइस महामारीका कारण र २०१९ मा आतंकवादी हमलापछि सुरक्षाको चिन्ताका कारण यो क्षेत्र धर्माएको थियो । यस्तै, त्यसपछिका दिनहरुमा यसको मुद्रा ८० प्रतिशतसम्म अवमूल्यन भएको थियो । जसको कारण क्रमशः आयात महँगो बन्दै गएको थियो भने खाद्यान्नसहितको मुद्रास्फीति पहिले नै नियन्त्रणभन्दा बाहिर पुगिसकेको थियो ।

पछिल्लो समय त श्रीलंकासँग पेट्रोल, दूध, खाना पकाउने ग्यास र ट्वाइलेट पेपरलगायत कुनै पनि वस्तु आयात गर्ने कुनै पैसा थिएन ।

यो हुनमा राजनीतिक तथा नीतिगत भ्रष्टाचार पनि एउटा समस्या हो । यसले देशको सम्पत्ति बर्बाद गर्नमा मात्र भूमिका खेलेको छैन, यसले श्रीलंकाको सम्रग अस्तित्व मेटाउन पनि सक्दछ ।

यदि श्रीलंकाले सुधार गर्ने हो भने कडा सर्तहरुसहित आर्थिक सहयोग आउनु पर्ने वाशिंगटनको सेन्टर फर ग्लोबल डेभलपमेन्टका नीति फेलो र अर्थशास्त्री अनित मुखर्जी बताउँछन् ।

तैपनि, मुखर्जीले भने, ‘श्रीलंका विश्वको सबैभन्दा व्यस्त ढुवानी लेनहरू मध्ये एक हो । त्यसैले यस्तो रणनीतिक महत्वको देशलाई पतन गर्न दिनु कुनै पनि विकल्प होइन ।’

यसले सर्वसाधारण मानिसलाई कसरी असर गरिरहेको छ ?

उष्णकटिबंधीय श्रीलंकामा सामान्यतया खानाको अभाव हुँदैन, तर मानिसहरू अहिले भोकै छन् । संयुक्त राष्ट्र विश्व खाद्य कार्यक्रमकाअनुसार अहिले श्रीलंकामा १० परिवार मध्ये ९ परिवारले खाना खान पाएका छैनन् ।

यस्तै, अत्यावश्यक उपकरण र औषधिको महत्वपूर्ण आपूर्ति प्राप्त गर्न चिकित्सकहरूले सामाजिक सञ्जालको सहारा लिएका छन् । बढ्दो संख्यामा श्रीलंकालीहरू कामको खोजीमा विदेश जान राहदानी खोजिरहेका छन्। सरकारी कर्मचारीलाई आफ्नै खाना खुवाउनका लागि तीन महिनाको अतिरिक्त बिदा दिइएको छ । छोटकरीमा भन्नुपर्दा, मानिसहरू पीडामा छन् र सुधारको लागि हतास छन्।

अर्थतन्त्र किन यस्तो डरलाग्दो अवस्थामा छ ?

अर्थशास्त्रीहरूले यो संकट आउनुको पछाडि वर्षौदेखि भएको गलत व्यवस्थापन र भ्रष्टाचार जस्ता घरेलु कारकहरूका कारण उत्पन्न भएको बताएका छन्।

जनताको धेरै आक्रोश राष्ट्रपति राजापाक्षे र उनका भाइ, पूर्व प्रधानमन्त्री महिन्दा राजापाक्षेमा केन्द्रित छ । पछिल्ला हप्ताको सरकार विरोधी प्रदर्शनपछि प्रधानमन्त्री राजापाक्षेले मे मा राजीनामा दिए जुन अन्ततः हिंसात्मक भयो ।

विगत केही वर्षदेखि श्रीलंकाको अवस्था बिग्रँदै गएको छ । २०१९ मा, चर्च र होटलहरूमा इस्टर आत्मघाती बम विस्फोटमा २७० भन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भयो । यसले विदेशी मुद्राको प्रमुख स्रोत पर्यटनलाई ध्वस्त बनायो ।

ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूका लागि विदेशी ऋण बढेपछि सरकारले आफ्नो राजस्व बढाउन आवश्यक थियो, तर यसको सट्टा राजापाक्षेले श्रीलंकाको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो कर कटौती गरे । कर कटौती भर्खरै उल्टाइएको थियो, तर ऋणदाताहरूले श्रीलंकाको मूल्याङ्कन घटाएपछि मात्र, विदेशी मुद्रा सञ्चिती डुब्दा थप पैसा उधारो लिनबाट रोकिएको थियो। त्यसपछि महामारीको समयमा पर्यटन फेरि समतल भयो।

अप्रिल २०२१ मा राजापाक्षेले अचानक रासायनिक मलको आयातमा प्रतिबन्ध लगाए । यो निर्णयले मुख्य धान बालीलाई नष्ट ग¥यो, मूल्य बढ्यो । विदेशी मुद्रा बचत गर्न विलासिता मानिने अन्य वस्तुको आयातमा पनि रोक लगाइएको छ । यसैबीच, युक्रेन युद्धले खाद्यान्न र तेलको मूल्य बढाएको छ । मुद्रास्फीति ४० प्रतिशितको नजिक थियो र खाद्य मूल्यहरु मेमा लगभग ६०% माथि थियो।

अर्थतन्त्र ध्वस्त भएको प्रधानमन्त्रीले किन भने ?

प्रधानमन्त्रीको रूपमा आफ्नो छैटौं कार्यकालमा रहेका विक्रमासिङ्घेले जुनमा गरेको कडा घोषणाले अर्थतन्त्रको अवस्थामाथिको कुनै पनि सुधारको संकेत देखिएन् । देशको अर्थतन्त्रको लागि उनले अघि सारेका कुनै पनि योजना काम लागेन ।

प्रधानमन्त्रीले आईएमएफसँग मद्दत खोज्ने र उनले हप्ता अघि कार्यभार सम्हालेदेखि सुधार नभएकोमा आलोचनाको सामना गर्ने क्रममा आफ्नो सरकारले सामना गर्ने चुनौतीहरूलाई औंल्याएको देखिन्छ ।

अर्थ मन्त्रालयले श्रीलंकासँग केही समय अघि २ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर मात्र प्रयोगयोग्य विदेशी सञ्चिति रहेको बताएको छ । यसले अत्यावश्यक आयातको लागि चाहिने वस्तुलाई नै तिर्न पुग्छ । अपसोच, त्यो ऋणको व्याज तिर्न परिकल्पना समेत गर्न सकिदैन ।

यसैबीच, श्रीलंकाली रुपैयाँ अमेरिकी डलरको तुलनामा लगभग ३६० रुपैयाँले कमजोर भएको छ। यसले आयातको लागतलाई थप निषेधित बनाउँछ। श्रीलंकाले सन् २०२६ सम्ममा चुक्ता गर्नुपर्ने २५ अर्ब अमेरिकी डलरमध्ये यस वर्षको करिब ७ अर्ब डलरको वैदेशिक ऋणको भुक्तानी स्थगित गरेको छ ।

संकटमा सरकार के गर्दैछ ?

अहिलेसम्म श्रीलंकाले मुख्यतया भारतबाट केही सहयोगको आशा राखेको छ । कोलम्बो टाइम्सका अनुसार श्रीलंकाको अन्तिम आशा नै अन्र्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) हो । सरकारले आईएमएफसँग वार्ता गरिरहेको छ, र विक्रमासिंघेले यस गर्मीको अन्त्यमा प्रारम्भिक सम्झौता हुने अपेक्षा गरेका छन्।

श्रीलंकाले पनि चीनसँग थप सहयोग मागेको छ। अमेरिका, जापान र अष्ट्रेलिया जस्ता अन्य सरकारले केही सय मिलियन डलर सहयोग गरेका छन् ।

यसअघि जुनमा संयुक्त राष्ट्रसंघले श्रीलंकाको सहयोगको लागि विश्वव्यापी सार्वजनिक अपील सुरु गरेको थियो। यस्तै, श्रीलंका रूसबाट छुटको तेल किन्न विचार गरिरहेको छ ।

श्रीलंकाको इन्धन अभावको सामना गर्न विक्रमासिङ्घेले हालैको एक अन्तर्वार्तामा एसोसिएटेड प्रेसलाई भने कि रूसबाट अत्याधिक छुटको तेल किन्न विचार गर्दैछौँ ।

शनिबारको त्यो आक्रमण श्रीलंकामा लामो समयदेखि चलिरहेको आर्थिक संकटका कारण जनतालाई जीवन चलाउनै धौधौ परेपछि उनीहरूको आक्रोश विस्फोट भएको हो ।

शनिवार (९ जुलाईमा) आक्रोशित जनता राष्ट्रपति निवासमा प्रवेश गरेर त्यहाँ कब्जा गरी बसेका छन् भने प्रधानमन्त्रीको निजी निवास जलाइदिएका छन् । आन्दोलनकारीहरू आइतवार पनि राष्ट्रपति निवास ओगटेर बसेका छन् । उनीहरूले त्यहाँ करोडौं रुपैयाँ फेला पारेको दाबी गरेका छन् ।

राष्ट्रपति गोटाबाया राजपक्षे कहाँ छन् भन्ने खुलेको छैन । तर उनले संसद्का सभामुख महिन्दा यापा अबेवर्दनासँग अज्ञात स्थानबाट सम्पर्क कायम गरेका छन् । राष्ट्रपतिले बुधवार (१३ जुलाईमा) राजीनामा दिने जानकारी सभामुखले दिएका छन् । महिन्दा राजपक्षे राजीनामा दिएर भागेपछि जलसेनाको अड्डामा लुकेका थिए र गोटाबाया पनि सम्भवतः त्यहीँ छन् ।

राष्ट्रपति राजपक्षे र प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमसिंघेले राजीनामा दिने खबर आएपछि श्रीलंकाली जनताले हर्षबढाइँ गरेका छन् । उक्त खबरपछि श्रीलंकाका सडकहरूमा शान्ति फर्किएको स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले खबर दिएका छन् ।

विगत २० वर्षदेखि श्रीलंकाको शासनमा पकड बनाइरहेको राजपक्षे परिवार नै देशमा चलिरहेको आर्थिक संकटको मुख्य जिम्मेवार तत्व हो । उनीहरूलाई हटाउनका लागि धरातलमा लगातार चलिरहेको आन्दोलन बल्ल सफल हुन लागेको देखिन्छ ।

श्रीलङ्काको नयाँ राष्ट्रपति जुलाई २० मा चयन हुने

शहरी विकास तथा आवासमन्त्री प्रसन्न रानातुङ्गाले श्रीलङ्कामा नयाँ राष्ट्रपति जुलाई २० मा चयन हुने बताएका छन् । रणतुङ्गाले ‘जुलाई १३ गते राष्ट्रपति गोटबाया राजापाक्षेले राजीनामा दिएमा पार्टीका नेताहरूले साउन २० गते नयाँ राष्ट्रपति चयन गर्ने निर्णय गरेको बताएका छन् । पार्टीले निर्णय गरे बमोजिम साउन १३ गते राष्ट्रपतिले राजीनामा दिएमा प्रक्रिया त्यस अनुरूप अगाडि बढ्ने उनले बताएका छन् ।

शनिबार फोर्टमा रहेको राष्ट्रपति भवनमा हजारौं मानिसहरूले आक्रमण गरेपछि यहाँको राजनीतिक घटनाक्रम नयाँ ढङ्गले विकास भएको छ । तीव्र विरोध र प्रदर्शनका बीच प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमासिङ्घेले पदबाट राजीनामा दिने घोषणा गरेका छन् । राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको निवास कब्जामा लिएका आन्दोलनकारीले भने देशको बिग्रँदै गएको आर्थिक अवस्थाले तनाव बढाएको र राजनीतिक नेतृत्व त्यसका निम्ति जिम्मेवार रहेको बताएका छन् । पछिल्ला केही हप्ताहरूमा इन्धन पसलहरूमा सर्वसाधारण र प्रहरी बीच थुप्रै भिडन्त भएका छन् ।

श्रीलङ्काले सन् १९४८ स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछिको यस पटक सबैभन्दा खराब आर्थिक सङ्कटबाट गुज्रिरहेको छ। राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेले औपचारिक रूपमा प्रधानमन्त्री विक्रमासिंघेलाई पदबाट राजीनामा दिन लागेको बताएका छन्।

चरम तेल आपूर्ति अभावले विद्यालय र सरकारी कार्यालयहरू अर्को सूचना नभएसम्म बन्द गरिएका छन् । श्रीलङ्कामा इन्धन अभावका बीच थुप्रे क्षेत्रमा आपतकालीन एम्बुलेन्स सेवा समेत निलम्बित गरिएको छ। आर्थिक सङ्कटले विशेषगरी खाद्य सुरक्षा, कृषि, जीविकोपार्जन र स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई प्रत्यक्ष असर गरेको छ ।

(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाको सहयोगमा एकराज बास्तोलाले तयार गरेको सामग्री)

प्रकाशित मिति : असार २८, २०७९ मंगलबार  ७ : ०६ बजे